اساطیر چینی با قدمتی چهار هزار ساله، قلب تپندۀ فرهنگ چینی را تشکیل می‌دهند. این مقاله، نوشته بیتا باقری و غزل فاریابی، دانشجویان زبان چینی دانشگاه تهران، نقش اسطوره چینی مانند چانگ‌آ (嫦娥, Cháng’é) و نوآ (女娲, Nǚ wā) را در زندگی روزمره و فرهنگ چینی بررسی می‌کند. از جشن‌های سنتی تا هنر مدرن، اساطیر چینی همچنان الهام‌بخش مردم هستند. این مقاله در کافه آسیا، درک عمیق‌تری از هویت و ارزش‌های فرهنگ چینی ارائه می‌دهد.

جایگاه اساطیر در زندگی روزمرۀ مردم چین

نویسندگان: بیتا باقری (唯笑, Wéi xiào) و غزل فاریابی (米丽, Mǐ lì)، دانشجویان رشتۀ زبان چینی دانشگاه تهران

منبع: آسیانامه، پیش‌شماره، اردیبهشت ۱۴۰۱

اساطیر چینی، نگهبان فرهنگ

مردم چین اسطوره‌شناسی چینی غنی و پیچیده‌ای دارند که قدمت آن به حدود چهار هزار سال می‌رسد. در طول تاریخ، افسانه و واقعیت در فرهنگ چینی در هم تنیده شده و گاهی شخصیت‌های تاریخی به‌عنوان خدایان پرستیده شده‌اند. در این سرزمین باستانی، افسانه‌های تاریخی گاه به‌عنوان حقایق تاریخی تلقی می‌شوند. سه سنت بزرگ مذهبی، یعنی کنفوسیوس‌گرایی (儒, Rú)، دائوئیسم (道, Dào) و بودیسم (佛, Fó)، در شکل‌گیری اساطیر چینی نقش گسترده‌ای ایفا کرده‌اند. هدف از نقل سینه‌به‌سینه اساطیر چینی، حفظ تاریخ و فرهنگ چینی برای نسل‌های آینده بوده است.

این داستان‌ها نه‌تنها رویدادهای تاریخی مهم چین را برجسته می‌کنند، بلکه ماهیت و معنای چینی بودن را به نسل بعدی منتقل می‌کنند. کودکی که هر شب داستان‌های عامیانه فرهنگ چینی را از مادرش می‌شنود، آرزوهایش را با آمال اجدادش پیوند می‌زند. این اجداد با سرگذشت پر فراز و نشیب و گاه غیرواقعی، قهرمانانی بی‌قیدوشرط را برای کودک تداعی می‌کنند. چنین کودکی در بزرگسالی ارزش‌های اخلاقی قهرمانان کودکی‌اش را، خودآگاه یا ناخودآگاه، حفظ کرده و برای بقای آن‌ها تلاش می‌کند و این سنت‌ها را به فرزندانش می‌آموزد.

اسطوره چینی، کلید شناخت فرهنگ

زبان کلید شناخت یک ملت است، اما بدون آشنایی با اساطیر چینی، نمی‌توان ارزش‌ها و هنجارهای فرهنگ چینی را به‌خوبی شناخت. اسطوره چینی در شرق‌شناسی و مطالعات آسیایی جایگاه ویژه‌ای دارد. این اساطیر به‌عنوان ثروتی معنوی در تاریخ ادبیات چین از اهمیت برخوردارند. مضامین، محتواها و شخصیت‌های افسانه‌ای تأثیرات چندجانبه‌ای بر خلق‌وخوی ادبی نسل‌های گذشته و شکل‌گیری حماسه‌های قومی گذاشته‌اند. تخیل غنی و روش تصویرسازی طبیعت در اساطیر چینی، با آثار نویسندگان و رمان‌نویسان بعدی پیوند دارد.

تأثیر اساطیر چینی در جامعۀ مدرن

اساطیر چینی در جامعۀ مدرن نیز حضوری قوی دارند و در آداب و رسوم، هنر، معماری، طب سنتی و سیاست دیده می‌شوند. با وجود نفوذ فرهنگ غربی، اسطوره چینی بخشی جدایی‌ناپذیر از فرهنگ چینی باقی مانده است. این تأثیر در نمایش‌های تلویزیونی، سینما، بازی‌های ویدئویی و حتی مد و هنر قابل‌مشاهده است. طراحان مد از نقوش اژدها و موجودات اساطیری در لباس‌ها و لوازم جانبی الهام می‌گیرند و محبوبیت این طرح‌ها در تمام دنیا در حال گسترش است.

چانگ‌آ و جشن میانه پاییز

روایت‌های مختلفی از داستان چانگ‌آ (嫦娥, Cháng’é)، از مشهورترین اساطیر چین وجود دارد. در برخی، او برای جلوگیری از دزدیده شدن اکسیر جاودانگی توسط شاگرد شوهرش، آن را می‌نوشد و به ماه پرواز می‌کند. در روایت‌های دیگر، او به‌دلیل خودخواهی اکسیر را می‌دزدد. در همه نسخه‌ها، چانگ‌آ جاودانه شده و به ماه می‌رود.

جشن میانه پاییز (中秋节, Zhōngqiū jié) این اسطوره چینی را زنده نگه داشته است. مردم در این جشن میوه‌ها و شیرینی‌ها را روی میزهای بزرگ قرار می‌دهند تا چانگ‌آ به سفره‌شان برکت دهد. کیک ماه، تزئین‌شده با نقوش چانگ‌آ و خرگوش خانگی‌اش، خوراک رایج این تعطیلات است. این جشن گواهی بر تأثیر اساطیر چینی در فرهنگ چینی مدرن است.

نوآ، الهه خلقت و محبت

اسطوره چینی بعدی، نوآ (女娲, Nǚ wā)، الهه‌ خالق جهان و ناجی آدمیان است. در یک روایت، او با مخلوط کردن خاک و آب رودخانه هفت‌رنگ، انسان‌ها و هیولاها را خلق کرد و به زنان قدرت باروری داد. در داستان دیگر، او با ترمیم نهر بزرگی که زمین را شکافت، بشریت را نجات داد. داستان‌های نوآ ارزش‌های خانواده، عشق و همدلی را در فرهنگ چینی تقویت می‌کنند.

شاه‌میمون، نماد شجاعت

شاه‌میمون (孙悟空, Sūnwùkōng) یا ووکانگ، شخصیت محبوب ادبیات چینی، نماد شجاعت، هوش، نیروی بدنی و تسلیم‌ناپذیری است. او قهرمان کودکان علاقه‌مند به بازی‌های کامپیوتری است و همچنین بازی‌ویدیویی «ووکانگ» اقتباسی از همین داستان است. این اسطوره چینی در هنرهای رزمی، نمایشنامه‌ها، هنرهای تجسمی، سینما و تلویزیون حضوری پررنگ دارد و در مطالعات آسیایی جایگاه ویژه‌ای دارد.

داستان عاشقانه جی‌نو و نیولانگ

داستان عاشقانه جی‌نو (织女, Zhīnǚ) و نیولانگ (牛郎, Niú láng) درباره دختری از خدایان و گاوچرانی است که عاشق شدند، اما خدایان آن‌ها را از هم جدا کردند. یک بار در سال، زاغ‌ها پلی برای دیدارشان می‌سازند. این روز به‌عنوان روز عشاق در چین جشن گرفته می‌شود و در شرق‌شناسی نشان‌دهنده تأثیر اساطیر چینی بر آداب فرهنگ چینی است.

اژدها و یین و یانگ

اساطیر چینی پر از موجودات ماوراءطبیعی مانند اژدها (龙, Lóng) است که نماد قدرت و دانایی است.  مفهوم یین و یانگ (阴阳, Yīnyáng) نیز، که تعادل نیروهای متضاد را نشان می‌دهد، در خانواده، مدرسه و دولت چین ریشه دوانده و بخش مهمی از فرهنگ چینی و مطالعات آسیایی است.

نظرات مردم چین درباره اساطیر

برای بررسی تأثیر اساطیر چینی در زندگی روزمره، با چند نفر از مردم چین گفت‌وگو کردیم. خانم ون ون چینگ (温绾清, Wēn wǎn qīng)، ۲۶ ساله، می‌گوید:

«به اساطیر چینی علاقه دارم، اما تأثیر مستقیمی در زندگی‌ام ندارند. داستان یو گونگ (禹贡, Yǔ gòng) که با اراده کوه را جابه‌جا کرد، مرا به فداکاری و تسلیم‌ناپذیری تشویق می‌کند.»

خانمی ۳۳ ساله می‌گوید:

«اکثر مردم، به‌ویژه جوانان، به اساطیر چینی اعتقاد ندارند. مسن‌ترها بودیسم را نوعی رزق معنوی می‌دانند، بدون تعصب.»

مردی ۲۳ ساله ساکن ایران می‌گوید:

«فوشی (伏羲, Fúxī)، که سیستم نوشتاری و ماهی‌گیری را به وجود آورد، اسطوره چینی مورد علاقه‌ام است. او مرا به نوآوری تشویق می‌کند.»

آقای جانگ جی یانگ (张智扬, Zhāng zhì yáng)، ۲۲ ساله، می‌گوید:

«اساطیر چینی حس مثبتی به من می‌دهند و مرا به کمک به دیگران تشویق می‌کنند. پانگو (盤古, Pángǔ)، خدای آفرینش، اسطوره چینی مورد علاقه‌ام است.»

نتیجه‌گیری‌ها

• اساطیر چینی، پلی به فرهنگ چینی

اساطیر چینی مانند چانگ‌آ و نوآ، ارزش‌های فرهنگ چینی را منتقل می‌کنند. شرق‌شناسی و مطالعات آسیایی با بررسی این اساطیر، درک عمیقی از هویت چینی ارائه می‌دهند. جشن میانه پاییز نشان‌دهنده پیوند اسطوره چینی با زندگی مدرن است. تقویت آموزش اساطیر چینی در ایران می‌تواند شناخت بی‌واسطه از فرهنگ چینی را ارتقا دهد و جایگاه علمی ایران را در شرق‌شناسی تقویت کند.

• تأثیر اساطیر چینی بر زندگی مدرن

اساطیر چینی، از شاه‌میمون تا یین و یانگ، در هنر، سینما، مد و آداب فرهنگ چینی ریشه دوانده‌اند. شرق‌شناسی و مطالعات آسیایی نشان می‌دهند چگونه اسطوره چینی ارزش‌هایی مانند شجاعت و تعادل را در جامعه امروزی حفظ کرده است. مطالعه این پیوندها در ایران می‌تواند به درک بهتر فرهنگ چینی و تقویت تبادلات فرهنگی کمک کند، به‌ویژه با توجه به نفوذ جهانی اساطیر چینی در بازی‌های ویدئویی و مد.

• آموزش اساطیر چینی برای شناخت هویت

اساطیر چینی، مانند داستان جی‌نو و نیولانگ، هویت و ارزش‌های فرهنگ چینی را شکل داده‌اند. شرق‌شناسی و مطالعات آسیایی با تمرکز بر این داستان‌ها، درک عمیقی از تاریخ و فرهنگ چینی فراهم می‌کنند. آموزش اسطوره چینی در کنار زبان چینی در ایران می‌تواند نسل جدیدی از پژوهشگران را تربیت کند که با شناخت دقیق فرهنگ چینی، به تقویت روابط فرهنگی و علمی بین دو کشور کمک کنند.